Cuối cùng, sau hành trình ngẫm nghĩ từ tuổi thơ, đến mối quan hệ giữa hai người đồng sáng lập “công ty start-up Gia đình nhỏ”, mình lại quay về hiện tại, nơi khái niệm tự do gắn liền với mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái.
Đối với gia đình mình, khi có con, tự do cá nhân của những ông bố bà mẹ vừa đi làm vừa trông con nhỏ sẽ… xì hơi dần như một quả bóng bị chọc 😆. Mình đành lòng chấp nhận một sự thật: nếu muốn níu kéo chút tự do cho bản thân, chỉ có cách học enjoy những khoảnh khắc cùng con.
Thay vì xem việc dành thời gian cho con là một nhiệm vụ tiêu hao quỹ thời gian cá nhân, mình cố gắng biến thời gian ấy thành một không gian chung mà cả cha mẹ và con cái đều thích thú. Ý là vậy: bạn sẽ cần nhiều chút sáng tạo để mở ra những khoảng tự do nhỏ cho bản thân, ngay cả khi đang chia sẻ quỹ thời gian hạn hẹp với người khác. (Chủ đề sáng tạo này mình xin hẹn một bài chia sẻ khác, nơi mình sẽ kể một số “chiêu” hài hước của nhà mình 😆, còn hôm nay thì không lan man thêm, để tập trung vào chủ đề chính)
Khi tạm gác lại câu chuyện tự do cá nhân của những ông bố bà mẹ, điều mình muốn bàn sâu hơn trong bài viết này là tự do cá nhân từ điểm nhìn của con cái.
Câu hỏi ở đây là mình có đang đi theo vết mòn cũ với những câu chuyện muôn thuở dạy “con nên, con phải” hay không? Mình đang để con tự lập, tự do trong khuôn khổ, hay vô tình nuông chiều quá mức? Mình đang bảo vệ đúng mực, hay đang tạo ra một môi trường vô trùng, sạch sẽ đến mức… không thực tế, khiến con khó tự phát triển kỹ năng sống? Ranh giới của những điều này nằm ở đâu?
Từ giờ, chúng ta sẽ hóa thân thành những người làm vườn không chuyên 👨🌾, mò mẫm từng chút một trong việc nuôi trồng những mầm non đang dần chớm nở mong chờ đến khi cây đơm hoa kết trái… 🌱
Con sẽ là hạt giống gì đây?
Mình rất thích ví dụ “nuôi con cũng như làm vườn”. Ba năm trước, gia đình mình may mắn được tham gia một buổi chia sẻ của tác giả Suzuki Mamoru, một tác giả truyện ehon rất nổi tiếng ở Nhật mà con trai cả mình cực kỳ, cực kỳ yêu thích.
Mình vẫn nhớ Suzuki Mamoru san kể câu chuyện thế này:
“Khi làm vườn, tôi gieo hạt dưa leo và tỉ mẩn làm giàn để uốn cây, để cây phát triển tốt nhất. Nhưng sao cây không leo mà cứ mọc thẳng? Sau đó tôi mới phát hiện ra… hạt giống tôi trồng là cây đậu bắp, vốn là giống cây mọc thẳng. Bạn hãy tưởng tượng: mỗi đứa trẻ là một loại cây đặc biệt. Bạn không thể uốn nắn một cây chỉ thích mọc thẳng, và cũng không thể bắt một cây thân leo phải mọc thẳng nếu bản chất của nó là dây leo.”
Ồ, ồ, ồ… mình thật sự đã “ồ” rất nhiều khi nghe câu chuyện này. Trong buổi chia sẻ đó, Suzuki-san có hàm ý rằng cha mẹ ở Nhật đang “uốn nắn” con cái quá nhiều theo những khuôn mẫu có sẵn của gia đình và xã hội.
Trong bối cảnh một mẹ nghiệp dư, nhìn trái nhìn phải, thấy bạn của con mình được các mẹ Nhật nhiệt tình sắp xếp lịch học hết lớp ngoại khóa này đến lớp ngoại khóa kia, thì câu chuyện của Suzuki-san giống như một quan điểm ngược dòng, mở ra một cách nhìn hoàn toàn khác về việc nuôi dạy trẻ.
Từ điểm nhìn ấy, mình bắt suy nghĩ về ý tưởng là mỗi trẻ em là một hạt giống bí mật, mang theo điều bí ẩn riêng, cách lớn lên riêng, nhịp điệu riêng.
Nhà mình có 2 bạn cách nhau 2 tuổi rưỡi, đều sinh ra và lớn lên ở Nhật. Nhưng sự thật là: cùng một gia đình, cùng một môi trường nhưng hai con là những phiên bản hoàn toàn khác nhau, về tính cách, cách phản ứng, sở thích, độ nhạy cảm, tốc độ phát triển…
Cậu anh thì siêu nhạy cảm, dễ vui, dễ khóc, dễ tức giận có một thế giới nội tâm phong phú như 4 mùa trong một ngày. Cậu thích tự do, thích không gian riêng, thích được tự làm không muốn ai hướng dẫn, thích được tự tưởng tượng, chơi và sáng tạo những thứ chỉ mình cậu hiểu.
Cô em gái thì siêu nhây, vui vẻ và đặc biệt thích sự tương tác với người khác. Cô bé vui vẻ khi được khen, được chú ý. Ngược lại với anh, con rất thích bắt chước và chủ động hỏi ý kiến người khác.
Hai đứa, hai nhịp điệu. Hai đứa, hai cách vươn lên.
Và chính từ sự khác biệt ấy, mình mới hiểu rằng nuôi dạy con sẽ phải bắt đầu từ một tiền đề quan trọng: Quan sát. Như tâm sự của chị Khai Tâm, một người chị mà mình rất ngưỡng mộ, từng chia sẻ về bốn đứa con của chị: nuôi dạy con là học cách quan sát từng “hạt giống”, để biết nó cần gì, muốn gì, và có thể vươn theo hướng nào. Giống như một loài cây ưa bóng râm, bạn không thể “rèn luyện” bằng cách đưa nó ra nơi quá nhiều ánh nắng. Một loài ưa nước, bạn cũng không thể “rèn” trong một môi trường quá khô hạn. Cây có bản chất của cây. Con có bản chất của con.
Việc nhận diện tính cách, xu hướng, nhịp điệu của từng đứa trẻ giúp mình hiểu rằng: con thật sự là những phiên bản khác biệt, khác bố mẹ, và cũng khác chính các anh chị em trong nhà.
Mỗi đứa trẻ là một hạt giống bí mật, mang theo một bản thiết kế riêng mà cha mẹ không thể áp đặt mô thức tuổi thơ và kỳ vọng của mình lên đó. Khi mình nhìn ra sự khác biệt ấy, mình mới thấy rõ hơn ý nghĩa của việc trao cho con tự do lớn lên theo cách của con.
Bởi đôi khi, trong mong muốn “tốt”, mình lại vô tình can thiệp và uốn nắn, quên mất rằng điều con cần không phải là một khuôn mẫu, mà là một môi trường đủ lành mạnh để con khám phá được chính mình.
Tự quyết. Tự lập. Câu chuyện của Tự do và trách nhiệm.
Và chính tại đây, câu chuyện của cô Trân Phượng đến với mình như một lát cắt khác, một điểm nhìn khác, bổ sung cho hành trình mình đang mò mẫm ươm mầm hạt giống của mình. Nghe đến chuyện “để con tự do”, ban đầu mình cũng giật mình: Ủa, vậy khác gì thả trôi con? Để con thích làm gì thì làm hả?
Câu chuyện của cô giống như một “cơ sở lý luận” rất thực tế, giúp mình có thể nghiêm khắc đúng chỗ với cu cậu mỗi lần con được tự do làm một điều gì đó… hơi quá đà 😅. Người mẹ từng cúp lớp triết học đời sống không thể lúc nào cũng nói với con một cách logic, nhưng nhờ câu chuyện của cô, mình có một khung tham chiếu để tự hỏi:
Con được làm gì? Và điểm dừng của hành động đó nằm ở đâu?
Để hiểu tường tận hơn về điều này, mình kể lại bạn nghe chia sẻ của cô Trân Phượng — một câu chuyện thật sự “khai sáng” cho sự mù mờ của mình, và cũng là khởi điểm cho hành trình suy ngẫm về Tự do cá nhân.
Câu chuyện đạp xe của cô Trân Phượng
Một lần, cháu nội của cô xin bố cho được tự mình đạp xe trong khu chung cư. Bố nói: “Con được đạp xe, nhưng phải có bà đi cùng.” Cháu liền cãi: “Con có quyền tự do đạp xe mà! Con đâu có làm phiền ai.”
Đến đây, cháu đã hiểu được một phần bài học: Tự do là được làm điều mình muốn, miễn là không gây ảnh hưởng đến người khác.
Nhưng cô hỏi thêm:
“Nếu lỡ con bị tai nạn thì sao? Con có tự trả được viện phí không? Con chịu trách nhiệm bằng cách nào? Nếu có chuyện phải giải quyết theo luật, con đã đủ tuổi để chịu trách nhiệm chưa?”
Và mình, cũng như đứa cháu của cô, gật gù sáng mắt ra 😅.
Từ câu chuyện của cô Phượng, mình bắt đầu liên tưởng đến rất nhiều khía cạnh trong đời sống hằng ngày với con. Những điều tưởng nhỏ xíu thôi, nhưng lại là “bài thực hành” của tự do và trách nhiệm. Hay nói theo ngôn ngữ nghiêm khắc của người lớn là học cách chịu hậu quả của hành động của mình.
Khi con bày bừa đồ chơi trong nhà, nếu trong năng lực của con có thể tự dọn, thì con sẽ hiểu rằng: “Con được tự do chơi theo cách của con, nhưng chơi xong thì con cần dọn dẹp.” Tự do đi kèm trách nhiệm phải làm gì đó.
Khi con nói rằng con không muốn làm bài tập, đúng, đó là quyền tự do của con.
Nhưng con sẽ cần hiểu rằng sự tự do của con vào buổi tối hôm nay đồng nghĩa với ngày mai, con sẽ chịu trách nhiệm rằng khi cô giáo hỏi bài, con sẽ cảm thấy xấu hổ trước mọi người vì mình chưa làm bài tập.
Và chính trong những khoảnh khắc rất bình thường ấy, hi vọng con học được cách trở thành một người biết suy nghĩ, biết cân nhắc, biết chịu trách nhiệm cho chính mình. Tự do không phải là “thoải mái”. Tự do luôn đi kèm với trách nhiệm, và đôi khi cái hậu quả của hành động tự do khiến con… chẳng thoải mái chút nào 😅. Và khi bố mẹ nhận diện được giới hạn của sự an toàn về tâm lý cũng như thể chất, bố mẹ nên cho con được phép được phán đoán hay lựa chọn theo cách của riêng mình.
Làm cha mẹ: hành trình tự vấn không có hồi kết
Làm cha mẹ, với mình, là một cột mốc rất đặc biệt: nó buộc mình phải tự vấn bản thân mỗi ngày. Có những điều “con phải, con nên”, hay “cha mẹ phải, cha mẹ nên” như những công thức mặc định mình cứ áp dụng mà chưa một lần chứng minh. Thế nhưng rồi chính các con, bằng cách rất tự nhiên, trở thành tấm gương phản chiếu để mình nhìn thấy những điều mình cần thay đổi.
Mấy năm rồi, mình cũng cặm cụi đọc sách vở, tham gia seminar, nhắn tin chia sẻ với anh chị, bạn bè về việc nuôi dạy con. Rồi mình nhận ra rằng: sẽ không bao giờ có một đáp án hoàn hảo cho những điều mình đọc trong sách, hay trong những lời khuyên từ các câu chuyện của mỗi nhà.
Việc đọc hay lắng nghe người khác chia sẻ giống như một cái trigger manual cho một workflow chạy, một cú chạm nhẹ để mình tự vấn bản thân, để kích hoạt ngược dòng những tư tưởng mặc định hoặc những điều mình chưa từng nghĩ đến. Nhưng bài toán “nuôi dạy con”, dù mình có học phương pháp đúng đắn nhất, vẫn phải làm rất nhiều bản nháp: thấy sai rồi sửa, thấy chẳng ổn với câu chuyện con cái nhà mình tí nào, rồi lại sáng tạo thêm thắt cái này cái kia.
Nên mình hi vọng bạn, những người đã theo mình ngẫm nghĩ đến tận đây, cũng sẽ đón nhận những điều mình chia sẻ với một tâm hồn rộng mở. Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh. Hi vọng đọc chuỗi bài viết này sẽ trigger một suy nghĩ nào đấy trong bạn, ở hiện tại hoặc một thời điểm nào đó trong tương lai. Vì làm cha mẹ, với mình, là một hành trình tự vấn không có hồi kết…
※ Mình để lại link bài chia sẻ của cô Trân Phượng ở đây để mọi người có thể nghe trực tiếp chia sẻ của cô nhé.
Link: https://www.youtube.com/watch?v=qy8mRLNsSJY&t=1188s